Wpływ muzyki na konkretne obszary rozwoju małego dziecka

Muzyka jest jak multiwitamina dla mózgu – nie ma części, której by nie angażowała i nie “zmuszała” do lepszego rozwoju. Kora mózgowa podczas różnych aktywności muzycznych samoorganizuje się i koduje nowe umiejętności. I jeśli procesy, których one dotyczą są podobne mogą one zostać przeniesione na inne obszary. Właśnie dlatego muzyka jest tak pomocna w rozwoju mowy, słuchu, pamięci czy koncentracji – proces nauki mówienia czy zapamiętywania jest podobny do procesu przetwarzania konkretnych elementów muzycznych i dzięki temu mogą one zostać przeniesione 🙂

Aktywność muzyczna jest jedną z najbardziej intensywnych, multisensorycznych i angażujących ruchowo aktywności dla małego dziecka. Przemawia ona do niego na długo przed tym, zanim zrozumie jakiekolwiek słowa i zanim świat wokół nabierze znaczenia. Sprawia mu radość, ożywia i uspokaja. Daje poczucie bezpieczeństwa i pokazuje świat w zupełnie innej perspektywie. 

Każda forma aktywności muzycznej ma znaczenie – więc nie mówimy tutaj tylko o śpiewaniu czy grze na instrumentach. Aktywności muzyczne to również wszystkie zabawy samymi dźwiękami, słowami czy ruchem, a nawet ciszą i oddechem. To eksploracja świata wokół – wsłuchiwanie się w otaczające nas dźwięki (rozwój słuchu, koncentracji), porównywanie ich ze sobą (rozwój słuchu, pamięci, percepcji, uwagi) i tworzenie swoich własnych (rozwój mowy, kreatywności, pamięci, percepcji). Przyjrzyjmy się zatem troszkę bliżej jak muzyka i aktywności z nią związane wpływają na konkretne obszary rozwojowe małego dziecka.

Wpływ muzyki na rozwój mowy i słuchu małego dziecka

Muzyka i język są ze sobą ściśle związane. Dzieje się tak dlatego, ponieważ obszary mowy w mózgu pokywają się z obszarami aktywizowanymi podczas gry na instrumencie oraz niektórymi obszarami aktywizowanymi przez ruch i słyszenie muzyki w ogóle (a przynajmniej tak wykazują wszystkie badania 🙂 ). Z tego powodu rozwój językowy i muzyczny przebiegają u małych dzieci równolegle i wzajemnie na siebie wpływają.

Małe dziecko od początku swoich narodzin jest otwarte na wszystkie systemy tonalne, które istnieją. Później w którymś momencie w dzieciństwie związuje się z jednym z nich i w nim funkcjonuje. Tak samo dzieje się właśnie z językiem. Od momentu narodzin nasze dziecko otwarte jest na wszystkie możliwe języki, które tylko istnieją. Przebywając ze swoimi rodzicami przyzwyczaja się do brzmienia swojego języka ojczystego i próbuje go opanować najlepiej jak na dany moment potrafi.

Muzyka i język mają również składniki, które są wspólne dla obu tych dziedzin: dynamikę, rytm, melodię, tempo i barwę. Na początku małe dziecko uczy się melodii swojego ojczystego języka, jego rytmu oraz poszczególnych dźwięków, aby później składać samodzielnie słowa, zdania i rozumieć ich znaczenie. U małych dzieci na początku granica między śpiewem a mową jest całkowicie zatarta. Wokalizują, gaworzą, sylabizują, rytmizują, aby później zacząć tworzyć pierwsze słowa. Już około 18-tego miesiąca życia dziecko zaczyna powtarzać usłyszane melodie i tworzyć własne (czyli zanim jeszcze zacznie mówić!). To jest zupełnie naturalna kolej rzeczy.

Rozwój narządu słuchu rozpoczyna się bardzo wcześnie – już mniej więcej 23. tygodniu życia płodu układ słuchowy jest całkowicie wykształcony. Od tego czasu zatem dziecko jest w stanie odbierać wszystkie dźwięki płynące z jego najbliższego otoczenia – wewnętrznego i zewnętrzego.

Ze świata zewnętrzego dziecko w brzuchu mamy słyszy przede wszystkim jej głos, jej śpiew, głosy osób z najbliższego otoczenia, z którymi ma ona codzienny kontakt oraz muzykę, której słucha (wszystkie dźwięki są oczywiście tłumione nieco przez macicę i wody płodowe). Jednak do ucha takiego malucha dociera znacznie więcej! Tam, w środku, musi rozgrywać się niezły koncert – płód słyszy szum pochodzący z ciała mamy, czyli bicie jej serca, pulsowanie naczyń krwionośnych czy przeróżne dźwięki powstające podczas trawienia.

Małe dziecko przychodzi więc na świat już z zapasem dźwięków, które zapamiętało, jak np. melodie, które były często śpiewane podczas jego życia płodowego. Dlatego też mówi się, że tak ważne jest dbanie o swoje środowisko akustyczne już od pierwszych miesięcy ciąży. Kształtowanie słuchu małego dziecka rozpoczyna się bardzo, bardzo wcześnie.

Wpływ muzyki na rozwój uwagi i koncentracji małego dziecka

Połączenia mózgowe, które są odpowiedzialne za koncentrację i uwagę są obecne już w okresie niemowlęcym i mają one kluczowe znaczenie dla dziecka w zakresie rozwoju zdolności kontrolowania swoich emocji i myśli.

Naukowcy zjamujący się badaniem uwagi i koncentracji zaznaczają, że w mózgu cały ten system kontrolujący naszą uwagę składa się z trzech mniejszych podsystemów (ostrzegania, orientacji i kontroli wykonawczej). Aktywności muzyczne skierowane właśnie na rozwój koncentracji pomagają w rozwoju wszystkich trzech obszarów, co skutkuje w późniejszych latach lepszą uwagą, umiejętnością ignorowania nieistotnych rozpraszaczy oraz możliwością dłuższego i bardziej efektywnego skupienia się na wykonywanym zadaniu.

Różne badania wykazują, że dzieci, które muzykują z rodzicami w domu, dużo trudniej było rozproszyć nowymi dźwiękami od tych, które nie muzykowały w ogóle lub bardzo mało. To bardzo ważne spostrzeżenie, ponieważ sugeruje, że codzienna aktywność muzyczna małego dziecka w domu skutkuje rozwojem umiejętności słuchowych niezbędnych do prawidłowego rozwoju języka, jak również rozwojem umiejętności skupienia uwagi, co może być związane z późniejszymi wynikami w szkole.

Warto zwrócić również uwagę na czas ciągłości skupienia uwagi w konkretnych latach życia małego dziecka. To bardzo dobrze pokazuje nam, rodzicom, że planując zabawy z naszym dzieckiem oraz oczekując jego skupienia – powinniśmy być przede wszystkim realistami. Nie możemy wymagać od rocznego dziecka 30 minut samodzielnej zabawy bez naszej interwencji. I planując wszystkie muzyczne aktywności właśnie ten fakt powinniśmy mieć również na uwadze.

Oczywiście ten czas ciągłości skupienia uwagi jest ruchomy i możemy go wydłużyć właśnie za pomocą odpowiednich aktywności: uczestnicząc we wspólnej zabawie, zwracając jego uwagę na najbliższe środowisko dźwiękowe czy wizualne, zachęcając je do eksperymentowania z muzyką i dźwiękami na różny sposób, asekurując i pomagając podczas trudniejszych aktywności czy też pokazując, jak różnorodny może być świat dźwięków (chociażby podczas wspólnych spacerów z wykorzystaniem tzw. sound-walk, o którym wspomniałam wczoraj).

Wpływ muzyki na rozwój emocjonalny małego dziecka

Związek muzyki z emocjami w każdym z nas zaczyna się we wczesnym dzieciństwie i w ciągu całego naszego życia różne utwory muzyczne mogą skutecznie zmieniać nasz nastrój. Na przykład słuchanie konkretnego utworu może przywołać do nas jakieś wspomnienia z przeszłości i tym samym emocje, które temu wydarzeniu towarzyszyły (bez względu na to czy są one dobre czy nie). Możemy również świadomie używać muzyki do zmiany naszego nastroju – włączając konkretne utwory, gdy chcemy zasnąć, zrelaksować się czy pobudzić do działana. Dokładnie te same mechanizmy wykorzystujemy w zabawach ze swoim dzieckiem.

Wczesne dzieciństwo obfituje w rozmaite emocje i ich intensywaność. Małe dziecko wciąż uczy się nazywania, kontrolowania oraz rozumienia tego, co w danej chwili czuje. Ta początkowa niewiedza wiąże się również właśnie z wielką intensywanością i okazywaniem tych emocji. Strach, niezadowolenie, radość, rozczarowanie, zaskoczenie, zachwyt, niesmak czy podekscytowanie – te wszystkie emocje mogą pojawić się w ciągu jednego dnia u naszych małych domowników. Zrozumienie ich, wyrażanie i kontrolowanie są niesamowicie ważną częścią rozwoju Twojego dziecka.

Aktywności muzyczne, które są odpowiedzią na sygnały wysyłane przez dziecko, mogą pomóc mu już na tak wczesnym etapie regulować swoje stany emocjonalne. Podczas zabaw muzycznych możemy w bardzo pozytywny sposób wpłynąć na postrzeganie przez dziecko dobra i zła, opanowywanie strachu i lęku czy zobrazowanie przyczyny i skutku. Możemy również posłużyć się muzyką, jako środkiem uspokajającym i pomagającym opanować wielkie emocje (co robimy od narodzin naszego dziecka śpiewając mu kołysanki). Aktywne muzykowanie – śpiewanie, granie na instrumentach, tańczenie – może wywoływać różne reakcje emocjonalne i w Tobie, i w Twoim dziecku.

Wpływ muzyki na rozwój motoryczny małego dziecka

Muzyka to rytm, a rytm to ruch. 

Muzyka i ruch uwarunkowane są w dużej mierze również kulturowo i bardzo ciężko byłoby nam sobie wyobrazić całkowity rozdział tych dwóch rzeczy. 

W generowanie rytmu zaangażowane są cztery obszary mózgu, które kontrolują nasze ruchy, koordynację, mowę, wyczuwają pozycję naszego ciała i modulują emocje. I już w łonie matki dziecko ma zdolność poruszania się w rytm jej głosu. Dzięki tej umiejętności nienarodzone jeszcze dziecko buduje w sobie (czyt. w swoim mózgu) podstawy swojego późniejszego wzrostu i rozwoju. Później te zdobyte fundamenty rozwija w okresie niemowlęctwa i wczesnego dzieciństwa, aby niejako stworzyć taką solidną podstawę swojego przyszłego, dorosłego życia.

Zauważ, że sami świadomie (a może i nie?) wprowadzamy naszym dzieciom łączenie ruchu z muzyką już od samego dnia ich narodzin – kołyszemy się śpiewając kołysanki; tańczymy z dzieckiem na rękach, gdy słyszymy ulubioną piosenkę; śpiewając podczas kąpieli czy przebierania wykonujemy masę różnych ruchów skoordynowanych z rytmem piosenki, którą właśnie śpiewamy. Później nasze dziecko odwzajemnia się tym samym wymachując nogami i rękami, gdy słyszy jakąś znaną melodię, tupiąc, klaskając czy wykonując pierwsze nieśmiałe podrygi taneczne, gdy opanuje naukę stania na dwóch nogach 🙂

Ruch połączony z muzyką ma szansę w znaczący sposób zaangażować małe dziecko, zmotywować do podejmowania kolejnych prób rozwojowych, otworzyć na nowe i uwrażliwić oraz pomóc mu wzrastać w poczuciu własnej wartości w atrakcyjny i przyjemny dla niego sposób. To doświadczenie pomoże mu również rozwinąć pamięć i lepiej przyswajać nową wiedzę.

Wpływ muzyki na rozwój pamięci i percepcji małego dziecka

Rozwój pamięci jest centralnym punktem tzw. rozwoju poznawczego dziecka. Pamięć jest umiejętnością kodowania, przechowywania i przywoływania informacji w czasie. Wyróżniamy trzy główne rodzaje pamięci: sensoryczna, krótkotrwała oraz długoterminowa. 

Aktywności muzyczne wymagają zazwyczaj wykonywania sekwencji ruchów czy gestów przywoływanych z pamięci właśnie. W ten sposób zapewniają również małemu dziecku rozwój uczenia się sensomotorycznego, ponieważ musi ono przełożyć zapamiętane dźwięki i obrazy na określone działania (czyli ruch). Pamięć jest podstawą większości działań umysłowych: pozwala przechowywać więcej informacji i korzystać z nich w razie potrzeby.

Ponieważ mózg małego dziecka błyskawicznie rośnie i wciąż się intensywnie zmienia z minuty na minutę i z dnia na dzień, wychodzono dotąd z założenia, że właśnie dlatego praktycznie nic nie pamiętamy z okresu pierwszych trzech lat naszego życia (tzw. amnezja dziecięca). Jednak badania pokazują, że jest jeden wyjątek – muzyka. Pozostawia ona trwały ślad w pamięci już od momentu narodzin. 

Zmysł słuchu uczestniczy w orientowaniu się w przestrzeni. Dźwięk jest integralną częścią środowiska i krajobrazu, a także naszej codzienności. Uwrażliwanie dziecka na dźwięki, które je otaczają przynosi ze sobą korzyści nie tylko w postaci rozwoju nowych połączeń nerwowych w mózgu i jego lepszego rozwoju, ale również może przyczyniać się do silniejszego poczucia przynależności do danego miejsca.

Odkrywanie nowych dźwięków, nowych melodii, nowych instrumentów, a także czasami zupełnie nowego podejścia do muzyki i śpiewu – to mogą być naprawdę fascynujące chwile dla każdego. Poznawanie innych kultur niesie ze sobą bardzo wiele korzyści nie tylko dla naszego dziecka, ale również dla nas samych. A jednym z nieodłącznych elementów każdej znanej nam kultury jest oczywiście muzyka. Nie znam kultury, w której nie byłoby chociażby małego elementu muzycznego charakterystycznego tylko dla niej .

Podsumowanie

Mózg jest niezwykle plastycznym organem, a dzięki muzyce i związanych z nią aktywnościom już od momentu narodzin (a nawet wcześniej) możemy stymulować jego wzrost i rozwój. Aktywności muzyczne powinny być odpowiedzią na etap rozwojowy, na któym znajduje się Twoje dziecko oraz na wynikające z tego potrzeby, które należy zaspokoić. 

Jeżeli czujesz, że to jest coś, co chciałabyś u siebie wprowadzić, ale nie bardzo wiesz jak – mam dla Ciebie rozwiązanie! Umów się na konsultację ze mną, podczas której zobaczymy na jakim etapie rozwojowym jest aktualnie Twoje dziecko i czego tak naprawdę potrzebuje do prawidłowego rozwoju oraz dobierzemy odpowiednie zabawy muzyczne, które ten rozwój wspomogą.

Już teraz możesz pobrać jeden z prezentów, który dla Ciebie przygotowałam – “Muzyczny kalendarz rozwojowy”. Znajdziesz tam mnóstwo inspiracji do wykorzystania muzyki w codziennych zabawach z Twoim dzieckiem. Pobierz tu:

Ściskam,

%d bloggers like this: